|
Khái niệm:
Tế bào gốc là tế bào có khả năng biệt hoá thành nhiều loại tế bào khác để thay thế cho các tế bào bị mất đi do già và chết tự nhiên hay do chấn thương vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong cơ thể các tế bào gốc được cất giữ tại các vị trí đặc biệt được gọi là “ổ” tế bào gốc (“stem cell niche”). Ổ tế bào gốc nằm rải rác ở khắp các mô và cơ quan trong cơ thể. Từ đây, các tế bào cứ đều đặn (hoặc tăng tốc độ khi có nhu cầu như sau nhiễm trùng hay chấn thương) tăng sinh và biệt hoá, cung cấp nguồn tế bào mới để tái tạo mô và giữ cho cơ thể luôn ở trạng thái cân bằng. Quá trình liền vết thương và phục hồi các thoái hoá/tổn thương của các mô, cơ quan trong cơ thể có nhiều cơ chế phức tạp nhưng kết quả cuối cùng là tái lập lại các mô đã bị thoái hoá/tổn thương. Chính các tế bào gốc là lực lượng dự trữ được huy động để tái tạo các tế bào bị tổn thương đó. Ở các cơ thể còn trẻ, khỏe thì lượng tế bào gốc còn phong phú nên khả năng liền vết thương mạnh. Với các cơ thể già và yếu thì lượng tế bào gốc cũng suy yếu nên không còn khả năng tự tái tạo dẫn đến các biểu hiện của tuổi già, suy các cơ quan hoặc không liền vết thương. Vì thế điều trị bằng tế bào gốc chính là để bổ sung nguồn tế bào non trẻ, có thể tạo ra các loại tế bào mới, mô mới bổ sung hoặc thay thế cho các tế bào và mô cơ quan bị tổn thương hay mất chức năng.
Phân loại:
Các tế bào gốc có thể lấy ra từ phôi, thai, dịch ối, dây rốn, nhau thai, các mô khác nhau của người sau khi sinh cho đến người trưởng thành. Dựa vào nguồn mô lấy ra để phân lập so với giai đoạn phát triển phôi thai và cơ thể người ta chia các tế bào gốc thành các loại sau:
- Tế bào gốc phôi (embryonic stem cells):
là các tế bào gốc được lấy từ khối tế bào bên trong của phôi nang
4-7 ngày tuổi. Đây là các tế bào chưa biệt hoá, có tính vạn tiềm
năng, có thể phát triển thành gần như bất kỳ loại tế bào nào của
cơ thể.
- Tế bào gốc thai (foetal stem cells): là
các tế bào gốc được phân lập từ tổ chức thai sau nạo phá thai. Đây
là các tế bào vạn tiềm năng hoặc đa tiềm năng, tức là chúng có
tiềm năng phát triển thành nhiều loại tế bào khác nhau của các mô
và cơ quan.
- Tế bào gốc nhũ nhi (infant stem cells):
là các tế bào đa tiềm năng hoặc vạn tiềm năng phân lập từ cơ thể
trẻ sơ sinh, dây rốn, và từ nhau thai.
- Tế bào gốc trưởng thành (adult stem
cells): là các tế bào chưa biệt hoá, được tìm thấy số lượng ít
trong các mô của người trưởng thành (tủy xương, máu ngoại vi, mô
não, mô da, mô cơ...), được cho là có tính đa tiềm năng.
- Tế bào gốc giống tế bào gốc phôi (embryonic like stem cell) hay tế bào gốc vạn tiềm năng cảm ứng (induced plutipotent stem cell) là những tế bào được tạo ra bằng cách cảm ứng các tế bào đã biệt hoá của cơ thể trở lại trạng thái giống như tế bào gốc phôi.
Trong số các nguồn cung cấp tế bào gốc kể trên, việc lấy tế bào gốc từ phôi, thai, dịch ối trước sinh có liên quan đến hủy phôi, nạo phá thai, can thiệp chọc dịch ối trước sinh là những việc làm có liên quan đến các lo ngại về đạo đức và ảnh hưởng bất lợi cho thai nhi; Việc lấy tế bào gốc từ các mô ở người trưởng thành như tủy xương, máu ngoại vi, nang lông… có những khó khăn về kỹ thuật và hạn chế về số lượng tế bào cũng như chất lượng tế bào gốc vì chúng tương đối “già” hơn so với các tế bào gốc lấy từ phôi và thai.
|
|
Công nghệ tế bào gốc:
Là công nghệ nghiên cứu tìm kiếm, duy trì và khai thác các ứng dụng của tế bào gốc. Công nghệ tế bào gốc gồm có 3 nhóm công việc chính là:
- Tạo nguồn tế bào gốc: tìm kiếm các nguồn
cung cấp tế bào gốc, tách chiết và duy trì các tế bào gốc trong
các ngân hàng hoặc phòng thí nghiệm để có nguồn tế bào gốc thường
trực sử dụng cho nghiên cứu và ứng dụng tế bào gốc.
- Biệt hoá tế bào gốc: các tế bào gốc là
các tế bào còn non trẻ chưa có cấu trúc và chức năng chuyên biệt
như các tế bào đã biệt hoá. Biệt hoá tế bào gốc chính là biến đổi
các tế bào gốc từ chỗ chưa có cấu trúc và chức năng chuyên biệt
thành tế bào có cấu trúc và chức năng chuyên biệt như tế bào
xương, tế bào da, tế bào cơ, tế bào gan, tế bào thần kinh...
- Ứng dụng tế bào gốc: là công việc sử dụng tế bào gốc vào các mục đích khác nhau như nghiên cứu các cơ chế sinh lý và bệnh lý của cơ thể, nghiên cứu phát triển thuốc và các biện pháp điều trị mới.
|
