Science Daily, 10/09/2026
Một liệu pháp tế bào T mới được sản xuất từ tế bào gốc máu dây rốn đã kiểm soát được các khối u rắn ở chuột, đồng thời hứa hẹn phương pháp điều trị ung thư nhanh hơn, rẻ hơn và an toàn hơn.
Tóm tắt: Các nhà nghiên cứu tại UCLA đã phát triển các tế bào T chống ung thư có sẵn từ tế bào gốc máu dây rốn, có khả năng tấn công các khối u rắn thông qua hai hệ thống phát hiện riêng biệt. Ở chuột, một liều duy nhất đã kiểm soát được ung thư và kéo dài thời gian sống, đồng thời tránh được biến chứng nguy hiểm liên quan đến các liệu pháp tế bào T có nguồn gốc từ người hiến tặng.
Liệu pháp thụ thể tế bào T, hay còn gọi là liệu pháp TCR, là một hình thức điều trị ung thư bằng cách biến đổi gen các tế bào miễn dịch gọi là tế bào T để chúng có thể nhận biết và tấn công tế bào ung thư với độ chính xác cao.
Phương pháp này tương tự như liệu pháp tế bào T CAR, nhưng có một sự khác biệt quan trọng. Liệu pháp tế bào T CAR có thể nhận diện các protein nằm tự nhiên trên bề mặt ngoài của tế bào ung thư. Liệu pháp TCR có thể đi sâu hơn. Nó có thể phát hiện các mảnh protein nhỏ có nguồn gốc từ bên trong tế bào ung thư và sau đó được vận chuyển đến bề mặt tế bào, nơi chúng hoạt động như các thẻ nhận dạng.
Phạm vi ứng dụng mở rộng đó có thể đặc biệt quan trọng trong điều trị các khối u rắn. Nhiều thay đổi phân tử khiến các tế bào này trở thành tế bào ung thư nằm bên trong tế bào chứ không phải bên ngoài, khiến chúng nằm ngoài tầm với của nhiều liệu pháp miễn dịch hiện có.
Một trở ngại lớn trong liệu pháp tế bào T
Mặc dù có tiềm năng, liệu pháp TCR vẫn đối mặt với một trở ngại thực tiễn lớn. Các phương pháp hiện tại thường yêu cầu điều trị cá nhân hóa được tạo ra từ chính tế bào T của mỗi bệnh nhân. Việc sản xuất các tế bào đó có thể mất nhiều tuần, và chi phí có thể lên tới hàng trăm nghìn đô la.
Các nhà khoa học đã nghiên cứu một khả năng khác: sử dụng tế bào T từ những người hiến tặng khỏe mạnh để tạo ra các phương pháp điều trị trước, có thể được lưu trữ và sử dụng cho nhiều bệnh nhân khác nhau. Nhưng tế bào hiến tặng lại tiềm ẩn một nguy hiểm khác. Chúng có thể gây ra bệnh thải ghép (graft-versus-host disease), một tình trạng có khả năng nghiêm trọng trong đó các tế bào miễn dịch được cấy ghép tấn công nhầm vào mô khỏe mạnh của bệnh nhân.
Các nhà nghiên cứu tại UCLA cho biết họ đã phát triển một chiến lược có thể giải quyết cả hai vấn đề cùng một lúc.
Trong một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Cell Reports Medicine, các nhà khoa học mô tả một phương pháp có thể mở rộng quy mô để tạo ra các lô tế bào T nhắm mục tiêu ung thư ổn định từ tế bào gốc máu thu được từ máu dây rốn hiến tặng. Các tế bào này được thiết kế để nhận biết một loại protein xuất hiện trong nhiều loại khối u rắn.
Khi được thử nghiệm trên các mô hình chuột bị ung thư buồng trứng và ung thư hắc tố (melanoma), một liều duy nhất của các tế bào được tạo ra — gọi là tế bào AlloESO-T — đã kiểm soát được sự phát triển của khối u và giúp các con vật sống sót lâu hơn mà không gây ra tác dụng phụ nguy hiểm.
“Nền tảng này đưa chúng ta đến gần hơn với một tương lai nơi sản phẩm đã được tạo sẵn, đông lạnh và sẵn sàng sử dụng ngay khi bệnh nhân cần”, đồng tác giả chính Lili Yang, Giáo sư vi sinh vật học, miễn dịch học và di truyền học (molecular genetics), đồng thời là thành viên của Trung tâm Nghiên cứu Tế bào Gốc UCLA Broad và Trung tâm Ung thư Toàn diện UCLA Health Jonsson, cho biết.
Xây dựng tế bào T từ giai đoạn sớm hơn
Thay vì bắt đầu với các tế bào T trưởng thành lấy từ người hiến tặng, đội ngũ UCLA đã bắt đầu sớm hơn trong quá trình phát triển tế bào miễn dịch.
Họ đã sử dụng tế bào gốc máu từ máu dây rốn. Những tế bào chưa phân hóa này cuối cùng có thể phát triển thành mọi loại tế bào máu và tế bào miễn dịch chính. Các nhà nghiên cứu đã chèn một gen tạo thụ thể nhận biết NY-ESO-1, một loại protein được tìm thấy trong nhiều khối u rắn.
Các mảnh NY-ESO-1 được vận chuyển từ bên trong tế bào khối u ra bề mặt ngoài của chúng, nơi tế bào T có thể nhận biết được. Sau khi biến đổi gen tế bào gốc, các nhà nghiên cứu đã định hướng chúng phát triển thành các tế bào T trưởng thành trong phòng thí nghiệm.
Việc thêm thụ thể nhắm mục tiêu ung thư ở giai đoạn sớm như vậy mang lại một lợi thế quan trọng. Khi các tế bào gốc biến đổi gen trưởng thành, chúng không phát triển tập hợp ngẫu nhiên các thụ thể tế bào T tự nhiên thường thấy trên tế bào T người hiến tặng.
Điều đó có thể làm giảm nguy cơ các tế bào tạo thành nhận biết và tấn công các mô khỏe mạnh. Các liệu pháp thông thường được làm từ tế bào T trưởng thành của người hiến tặng đòi hỏi phải chỉnh sửa gen bổ sung để làm câm lặng các thụ thể hiện có của chúng, vì một số thụ thể đó có thể phản ứng chống lại bệnh nhân.
“Tế bào gốc là những tế bào chưa phân hóa — chúng chưa phải là tế bào T trưởng thành với một thụ thể cố định có sẵn,” đồng tác giả thứ nhất Yichen (John) Zhu, một học viên cao học trong Chương trình Đào tạo Trung tâm Nghiên cứu Tế bào Gốc UCLA Broad, cho biết. “Khi chúng tôi phân hóa các tế bào gốc biến đổi gen của mình thành tế bào T, về cơ bản tất cả các tế bào tạo thành đều mang cùng một thụ thể và đi theo cùng một mục tiêu khối u.”
Cho tế bào T một cách dự phòng để tìm kiếm ung thư
Một trong những thách thức lớn nhất trong điều trị khối u rắn là sự đa dạng của chúng. Các tế bào ung thư trong cùng một khối u có thể khác nhau đáng kể, và một số tế bào có thể ngừng hiển thị dấu hiệu phân tử mà phương pháp điều trị được thiết kế để nhận biết.
Hiện tượng này, được gọi là sự lẩn tránh kháng nguyên (antigen escape), có thể cho phép các tế bào ung thư sống sót ngay cả khi phương pháp điều trị trúng đích ban đầu có hiệu quả.
Đội ngũ UCLA đã thiết kế các tế bào AlloESO-T với một cách khác để phát hiện ung thư. Cùng với thụ thể biến đổi gen nhắm vào NY-ESO-1, các tế bào này còn mang các thụ thể tế bào diệt tự nhiên (NK) có thể nhận biết các tín hiệu căng thẳng do nhiều tế bào khối u hiển thị.
Hệ thống phát hiện bổ sung đó có nghĩa là các tế bào vẫn có thể nhận biết và tiêu diệt tế bào khối u ngay cả khi nó ngừng hiển thị NY-ESO-1.
“Khối u rắn rất đa dạng,” Zhu nói. “Một số tế bào khối u bị mất hoặc ẩn kháng nguyên mà liệu pháp được thiết kế để tìm — cái mà chúng tôi gọi là lẩn tránh kháng nguyên. Khi điều đó xảy ra, một liệu pháp được xây dựng xung quanh một mục tiêu duy nhất sẽ mất đi khả năng kiểm soát. Các tế bào có nguồn gốc từ tế bào gốc của chúng tôi vẫn có cơ chế thứ hai để tiêu diệt những tế bào khối u đó.”
Các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm với tế bào ung thư hắc tố, ung thư buồng trứng và ung thư tuyến tiền liệt ở người đã ủng hộ ý tưởng đó. Các thụ thể tế bào diệt tự nhiên cho phép các tế bào T biến đổi gen tiêu diệt các tế bào ung thư vốn không thể bị loại bỏ chỉ bằng con đường nhắm mục tiêu NY-ESO-1.
Cơ chế thứ hai đó có tiềm năng khép lại một trong những đường thoát làm hạn chế các liệu pháp chỉ nhắm vào một dấu hiệu ung thư duy nhất.
Một liều duy nhất đã kiểm soát được khối u ở chuột
Các nhà nghiên cứu tiếp tục thử nghiệm các tế bào này trên các mô hình chuột bị ung thư buồng trứng.
Một đợt điều trị duy nhất bằng tế bào AlloESO-T đã mang lại sự kiểm soát khối u lâu dài và kéo dài thời gian sống sót. Để so sánh, những con chuột nhận tế bào T biến đổi gen được làm từ tế bào người hiến tặng trưởng thành chỉ đạt được sự kiểm soát khối u một phần và phát triển bệnh thải ghép.
Kết quả tương tự cũng xuất hiện trong mô hình ung thư hắc tố. Các tế bào AlloESO-T đã làm chậm sự phát triển của khối u và trì hoãn sự trở lại của ung thư, trong khi các tế bào so sánh được biến đổi gen theo cách thông thường chỉ mang lại sự kiểm soát tạm thời.
Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra những điểm khác biệt lớn trong cách thức hoạt động của hai loại tế bào sau khi điều trị.
Sau một lần truyền, số lượng tế bào AlloESO-T đã tăng lên khoảng 100 lần. Chúng di chuyển vào trong các khối u, nhân rộng ở những nơi cần thiết và duy trì hoạt động trong nhiều tuần trong khi hầu như tránh được các cơ quan khỏe mạnh.
Các tế bào T người hiến tặng được biến đổi gen theo cách thông thường lại hoạt động khác. Những tế bào đó tích tụ trong gan và phổi và tạo ra loại độc tính mà chiến lược mới nhằm ngăn ngừa.
Hàng nghìn tỷ tế bào từ máu dây rốn
Ngoài việc kiểm soát khối u, một trong những lợi thế tiềm năng quan trọng nhất của nền tảng này là việc sản xuất.
Các phương pháp điều trị bằng tế bào T cá nhân hóa yêu cầu tế bào phải được thu thập và xử lý riêng biệt cho từng bệnh nhân. Bắt đầu từ tế bào gốc có thể cho phép các nhà nghiên cứu sản xuất các tế bào điều trị trên quy mô lớn hơn nhiều.
Bởi vì tế bào gốc máu dây rốn có thể tạo ra số lượng cực kỳ lớn các tế bào miễn dịch, một nguồn cung cấp ban đầu tương đối nhỏ có thể được chuyển đổi thành hàng nghìn liều điều trị.
“Từ một lượng nhỏ tế bào gốc máu dây rốn, chúng tôi có thể tạo ra hàng nghìn tỷ tế bào điều trị — đủ cho hàng nghìn liều — trong khoảng sáu tuần,” đồng tác giả chính Yanruide (Charlie) Li, một học giả sau tiến sĩ tại phòng thí nghiệm Yang, cho biết. “Với chi phí ước tính khoảng 5.000 USD cho mỗi liều, phương pháp này sẽ dễ tiếp cận hơn nhiều so với các liệu pháp ngày nay.”
Chi phí ước tính đó thấp hơn đáng kể so với các phương pháp điều trị bằng tế bào T cá nhân hóa ngày nay vốn có thể tiêu tốn hàng trăm nghìn đô la.
Một nền tảng có thể nhắm mục tiêu nhiều khối u rắn
Các nhà nghiên cứu xem AlloESO-T không chỉ là một phương pháp điều trị được xây dựng xung quanh một loại protein ung thư duy nhất.
Nhiều khối u rắn thiếu các protein phù hợp trên bề mặt ngoài để các liệu pháp miễn dịch thông thường nhận diện. Các phương pháp điều trị dựa trên TCR cung cấp một hướng đi khác vì các thụ thể của chúng có thể nhận diện các mảnh protein có nguồn gốc từ bên trong tế bào khối u và sau đó được hiển thị trên bề mặt tế bào.
Khả năng đó có thể mở ra cơ hội nhắm mục tiêu vào các loại ung thư mà các liệu pháp tế bào hiện có vẫn khó điều trị.
“Chúng tôi không chỉ giới thiệu một liệu pháp cho một mục tiêu cụ thể. Chúng tôi muốn chia sẻ chính nền tảng này,” Li nói. “Miễn là thụ thể cho một kháng nguyên ung thư nhất định đã được xác nhận, chúng ta có thể tích hợp nó vào hệ thống này và tạo ra các tế bào T đặc hiệu cho mục tiêu đó.”
Hệ thống AlloESO-T cũng được xây dựng dựa trên công trình sản xuất đã hoàn thành bởi phòng thí nghiệm của Yang cho nền tảng CAR-NKT của họ, một chiến lược liệu pháp miễn dịch có sẵn riêng biệt.
Các nhà nghiên cứu đã hợp tác với Trung tâm Sinh học trị liệu tiên tiến UCLA Health để sản xuất tế bào đạt tiêu chuẩn lâm sàng cho chương trình đó. Họ kỳ vọng sẽ sử dụng mối quan hệ sản xuất tương tự để giúp mở rộng quy mô AlloESO-T, có khả năng cho phép công nghệ này tiến tới thử nghiệm lâm sàng nhanh hơn so với việc phải phát triển quy trình sản xuất từ đầu.
Cần tiến hành thêm các thử nghiệm trên người
Các tế bào trị liệu được mô tả trong nghiên cứu cho đến nay mới chỉ được đánh giá trong các thí nghiệm tiền lâm sàng. Chúng chưa được thử nghiệm trên người thông qua các thử nghiệm lâm sàng và chưa được FDA phê duyệt là an toàn hoặc hiệu quả để sử dụng cho người.
Tài liệu tham khảo
Nguồn: Science Daily
Link: https://www.sciencedaily.com/releases/2026/09/260909231723.htm
