Frontiers of Oral and Maxillofacial Medicine, 28/09/2026
Một nghiên cứu tiền lâm sàng công bố trên Frontiers of Oral and Maxillofacial Medicine tháng 9/2026 cho thấy tế bào gốc trung mô từ dây rốn người (UC-MSC) có khả năng làm giảm tổn thương viêm tại tuyến dưới hàm trong mô hình chuột mắc hội chứng Sjögren. Tác dụng nổi bật được ghi nhận liên quan đến giảm thâm nhiễm tế bào B và điều hòa các chất trung gian viêm như HMGB1, BAFF, IL-17A và IFN-γ.
Hội chứng Sjögren và tổn thương tuyến ngoại tiết
Hội chứng Sjögren (Sjögren’s syndrome – SS) là một bệnh tự miễn mạn tính, trong đó các tuyến ngoại tiết, đặc biệt tuyến nước bọt và tuyến lệ, là những cơ quan thường bị ảnh hưởng. Quá trình viêm kéo dài có thể dẫn đến tổn thương cấu trúc tuyến, giảm tiết nước bọt và khô miệng, đồng thời có thể liên quan đến các biểu hiện ngoài tuyến, bao gồm tổn thương phổi.
Một đặc điểm bệnh lý quan trọng là sự tích tụ của các tế bào lympho trong mô tuyến cùng với sự gia tăng các chất trung gian tiền viêm. Trong đó, tế bào B và các yếu tố như BAFF, HMGB1, IL-17A và IFN-γ được xem là những thành phần có liên quan đến quá trình viêm và tổn thương mô.
Trong bối cảnh này, MSC được quan tâm nhờ khả năng điều hòa đáp ứng miễn dịch và kiểm soát viêm. UC-MSC có một số đặc điểm thuận lợi cho nghiên cứu và phát triển liệu pháp tế bào, bao gồm khả năng tăng sinh tốt, nguồn mô thu nhận không xâm lấn và mức biểu hiện HLA tương đối thấp.
Thiết kế nghiên cứu
Nhóm nghiên cứu sử dụng mô hình chuột NOD/Ltj – một mô hình tự phát được sử dụng để nghiên cứu các đặc điểm bệnh lý tương tự hội chứng Sjögren, bao gồm thâm nhiễm lympho tại tuyến nước bọt, hoạt hóa tế bào B và rối loạn chức năng tuyến ngoại tiết.
Tổng cộng 64 chuột cái NOD/Ltj được chia thành các nhóm và điều trị bằng UC-MSC qua đường tĩnh mạch với ba mức liều: 2.5 × 10⁵; 5 × 10⁵ và 1 × 10⁶ tế bào/chuột. Các tế bào được truyền vào ngày 0, 21 và 42; động vật được theo dõi trong 56 ngày.
Nhóm nghiên cứu đánh giá tình trạng toàn thân, mô bệnh học tuyến dưới hàm, lách và phổi; đồng thời phân tích các cytokine tiền viêm gồm HMGB1, IFN-γ, IL-17A và BAFF. Biểu hiện một số dấu ấn liên quan đến hội chứng Sjögren như AQP5 và KL6 cũng được khảo sát.
UC-MSC làm giảm viêm và tổn thương tuyến dưới hàm
Kết quả cho thấy điều trị bằng UC-MSC làm giảm rõ rệt sự thâm nhiễm tế bào lympho tại tuyến dưới hàm. Ở nhóm sử dụng liều cao 1 × 10⁶ tế bào/chuột, điểm thâm nhiễm giảm từ 2.4 ± 0,5 xuống 1.1 ± 0.3 (p < 0.001) so với nhóm SGL không điều trị.
Đồng thời, chỉ số tế bào chết theo chương trình tại tuyến dưới hàm cũng giảm từ 18.6 ± 3.2% xuống 7.3 ± 1.8% (p < 0.001) ở nhóm liều cao. Mức cải thiện có xu hướng tăng theo liều UC-MSC trong phạm vi ba liều được khảo sát.
Không chỉ giới hạn tại tuyến dưới hàm, những thay đổi tích cực còn được quan sát ở các cơ quan liên quan đến đáp ứng miễn dịch. Ở lách và phổi, UC-MSC làm giảm thâm nhiễm tế bào viêm; đồng thời, lượng collagen lắng đọng tại phổi cũng giảm. Ở nhóm liều cao, điểm thâm nhiễm lympho tại lách giảm từ 2.2 ± 0.4 xuống 1.0 ± 0.3, trong khi điểm viêm phổi giảm từ 2.1 ± 0.4 xuống 0.9 ± 0.2; điểm xơ hóa phổi giảm từ 2.1 ± 0.4 xuống 1.0 ± 0.3 (đều p < 0.001).
Điều hòa tế bào B và các cytokine tiền viêm
Một trong những phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là sự thay đổi đồng thời của tế bào B và các chất trung gian viêm.
Sau điều trị bằng UC-MSC liều cao, nồng độ HMGB1 trong huyết thanh giảm từ 186.3 ± 24.5 xuống 98.7 ± 15.2 pg/mL; IFN-γ giảm từ 156.8 ± 22.4 xuống 87.3 ± 14.1 pg/mL; IL-17A giảm từ 89.4 ± 12.3 xuống 48.2 ± 8.6 pg/mL; và BAFF giảm từ 1.245 ± 186 xuống 678 ± 95 pg/mL.
Tại mô tuyến dưới hàm, UC-MSC cũng làm giảm biểu hiện HMGB1, BAFF và KL6, đồng thời làm tăng biểu hiện AQP5, một protein liên quan đến quá trình vận chuyển nước và bài tiết nước bọt. Ở nhóm liều cao, điểm H-score của HMGB1 giảm từ 210 ± 25 xuống 105 ± 18; BAFF từ 195 ± 22 xuống 98 ± 15; KL6 từ 180 ± 20 xuống 92 ± 14; trong khi AQP5 tăng từ 85 ± 12 lên 175 ± 20 (p < 0.001).
Hai trục điều hòa được đề xuất
Từ các kết quả thu được, nhóm tác giả đề xuất UC-MSC có thể tác động thông qua hai trục điều hòa liên quan với nhau.
Thứ nhất là trục BAFF – tế bào B. BAFF đóng vai trò quan trọng trong sự sống còn và hoạt hóa tế bào B. Việc giảm BAFF có thể góp phần hạn chế sự tích tụ của tế bào B tại mô tuyến dưới hàm.
Thứ hai là trục HMGB1 – TLR4 và phản ứng viêm. HMGB1 được giải phóng từ các tế bào bị tổn thương có thể kích hoạt các tín hiệu viêm, từ đó thúc đẩy sản xuất các cytokine như IFN-γ và IL-17A. Nghiên cứu ghi nhận UC-MSC làm giảm HMGB1 đồng thời với sự giảm các cytokine tiền viêm này.
Các tác giả cho rằng những tác động này có thể liên quan đến cả tương tác trực tiếp giữa UC-MSC và tế bào miễn dịch và các yếu tố cận tiết do UC-MSC tiết ra. Tuy nhiên, đây mới là cơ chế được suy luận từ các dữ liệu in vivo; nghiên cứu chưa thực hiện các thí nghiệm đồng nuôi cấy để xác định riêng biệt vai trò của từng cơ chế.
Tiềm năng và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
Nghiên cứu cung cấp bằng chứng tiền lâm sàng cho thấy UC-MSC có thể làm giảm tổn thương viêm đa cơ quan trong mô hình NOD/Ltj, với hiệu quả tăng theo liều trong phạm vi được khảo sát. Liều 1 × 10⁶ tế bào/chuột cho thấy mức cải thiện rõ nhất trong thời gian theo dõi 56 ngày. Tuy nhiên, tác giả nhấn mạnh rằng chưa thể xem đây là liều tối ưu lâu dài vì nghiên cứu chỉ khảo sát ba mức liều và chưa có nhóm theo dõi dài hạn.
Đáng chú ý, nghiên cứu chưa thực hiện phép đo trực tiếp lưu lượng nước bọt. Vì vậy, sự gia tăng AQP5 và cải thiện mô bệnh học chưa đủ để kết luận rằng chức năng bài tiết của tuyến đã được phục hồi hoàn toàn hoặc bệnh đã được đảo ngược. Ngoài ra, nghiên cứu chỉ sử dụng chuột cái, thời gian quan sát giới hạn 56 ngày và chưa đánh giá đầy đủ hiệu quả dài hạn cũng như các tác dụng bất lợi xuất hiện muộn.
Kết luận
Nghiên cứu trên mô hình chuột NOD/Ltj cho thấy UC-MSC truyền tĩnh mạch có khả năng làm giảm tổn thương viêm tại tuyến dưới hàm, đồng thời giảm viêm tại lách và phổi. Tác dụng này đi kèm với giảm thâm nhiễm tế bào B, giảm các chất trung gian HMGB1, BAFF, IL-17A và IFN-γ, đồng thời tăng biểu hiện AQP5 tại tuyến dưới hàm.
Những kết quả này mở rộng bằng chứng tiền lâm sàng về vai trò điều hòa miễn dịch của UC-MSC trong các bệnh tự miễn và gợi ý tiềm năng nghiên cứu UC-MSC đối với tổn thương tuyến ngoại tiết liên quan đến hội chứng Sjögren. Tuy nhiên, các kết quả hiện tại vẫn ở giai đoạn tiền lâm sàng; cần thêm các nghiên cứu cơ chế, đánh giá chức năng tuyến trực tiếp, nghiên cứu dài hạn và thử nghiệm lâm sàng để xác định hiệu quả và tính an toàn ở người.
Tài liệu tham khảo
Bài viết được dịch và tóm tắt từ bài báo (nếu có): Zhu, Z., Fan, K., Su, C., Cheng, F., Li, X., Zeng, J., Wang, J., & Zhao, F. (2026). Human umbilical cord-derived mesenchymal stem cells alleviate lesions of the submandibular gland via B cell modulation and inflammatory cytokine suppression. Frontiers Of Oral And Maxillofacial Medicine, 0. doi:10.21037/fomm-2026-1-0003
Nguồn: Frontiers Of Oral And Maxillofacial Medicine
Link: https://fomm.amegroups.org/article/view/125841
